Θα ήταν ψέμα να πούμε ότι οι άνδρες δεν φτιάχνουν παρέες και ομάδες. Το κάνουμε. Ιστορικά, μάλιστα, οι άνδρες σχημάτιζαν ομάδες —συχνά πολύ περίπλοκες— για να πάνε στον πόλεμο, να παλέψουν στις θάλασσες, ακόμα και για να φτιάξουν συμμορίες. Οι ανδρικές συνάξεις, συχνά μέχρι και σήμερα, κρύβουν μια βίαιη χροιά, και παρόλο που ξέρουμε ότι αυτή δεν είναι ολόκληρη η αλήθεια, φαίνεται να είναι η πιο κυρίαρχη ιστορικά.
Αυτή η αντίληψη δεν είναι εντελώς αβάσιμη. Η ανθρωπολογική και εξελικτική έρευνα έχει καταγράψει εδώ και καιρό τον ρόλο των ανδρικών συνασπισμών στις συγκρούσεις μεταξύ ομάδων. Μελέτες στην εξελικτική ψυχολογία δείχνουν ότι το ανδρικό δέσιμο ενισχυόταν ανέκαθεν μέσα από κοινές εξωτερικές απειλές, τον ανταγωνισμό και τη συντονισμένη δράση. Με απλά λόγια: οι άνδρες ήταν πάντα πολύ καλοί στο να οργανώνονται όταν υπήρχε κάτι να πολεμήσουν, να χτίσουν ή να υπερασπιστούν.
Εκείνο που έχει συζητηθεί λιγότερο, είναι το τι συμβαίνει όταν δεν υπάρχει κάτι προφανές για να πολεμήσουν.
Η σύγχρονη ζωή, ειδικά στις ανεπτυγμένες κοινωνίες, έχει μειώσει δραματικά την ανάγκη για συλλογικό σωματικό αγώνα. Οι περισσότεροι άνδρες δεν χρειάζεται πλέον να υπερασπιστούν εδάφη, να κυνηγήσουν ή να επιβιώσουν σε εχθρικά περιβάλλοντα ως ομάδα. Παρόλα αυτά, η βαθύτερη «αρχιτεκτονική» της ανδρικής ομαδοποίησης δεν έχει εξαφανιστεί. Απλώς, σε πολλές περιπτώσεις, έχει χάσει την πιο προφανή της διέξοδο.
Και όταν ένα σύστημα χάνει τη λειτουργία του, σπάνια εξαφανίζεται αθόρυβα. Πέφτει σε αδράνεια, αποπροσανατολίζεται ή μένει υπανάπτυκτο.
Σύγχρονες έρευνες στην κοινωνική ψυχολογία και τη δημόσια υγεία δείχνουν σταθερά ότι οι άνδρες αναφέρουν μικρότερα και λιγότερο συναισθηματικά εκφραστικά κοινωνικά δίκτυα σε σχέση με τις γυναίκες. Ακαδημαϊκοί, όπως η Niobe Way, έχουν αναδείξει ότι τα αγόρια συχνά ξεκινούν την εφηβεία με δυνατές, στενές φιλίες, για να βιώσουν τελικά μια σταδιακή συρρίκνωση της συναισθηματικής τους έκφρασης καθώς περνούν στην ενηλικίωση. Κάπου στην πορεία, η σύνδεση αντικαθίσταται από τον συντονισμό: οι συζητήσεις μετατοπίζονται από τον εσωτερικό τους κόσμο σε εξωτερικές δραστηριότητες (πάμε για καμιά μπύρα;).
Αυτό, κατά μία έννοια, είναι βολικό και αποδοτικό. Είναι όμως και εξαιρετικά περιοριστικό.
Η απουσία μιας δομημένης, ουσιαστικής ανδρικής κοινότητας έχει μετρήσιμες συνέπειες. Η γνωστή Μελέτη Ενηλίκων του Harvard —μια από τις μακροβιότερες έρευνες για την ανθρώπινη ευημερία— έχει αποδείξει επανειλημμένα ότι η ποιότητα των σχέσεων είναι ένας από τους ισχυρότερους δείκτες για τη μακροπρόθεσμη υγεία και ικανοποίηση από τη ζωή. Όχι η παραγωγικότητα. Όχι το εισόδημα. Οι σχέσεις.
Οι άνδρες, ωστόσο, είναι στατιστικά πιο πιθανό να βιώσουν κοινωνική απομόνωση στη μέση ηλικία. Είναι λιγότερο πιθανό να αναζητήσουν συναισθηματική υποστήριξη, λιγότερο πιθανό να διατηρήσουν ποικίλους κοινωνικούς δεσμούς, και πολύ περισσότερο πιθανό να βασιστούν σε μια μοναδική «σχεσιακή άγκυρα» —συνήθως τη σύντροφό τους— για το μεγαλύτερο μέρος των συναισθηματικών τους αναγκών. Αυτή είναι μια δομικά εύθραυστη συνθήκη. Όταν αυτή η άγκυρα δεχτεί πίεση, ή όταν απουσιάζει, το σύστημα δεν έχει πρακτικά κανένα δίχτυ ασφαλείας.
Από βιολογική άποψη, αυτό έχει τεράστια σημασία. Η κοινωνική απομόνωση έχει συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακών παθήσεων, αποδυναμωμένο ανοσοποιητικό και υψηλότερα ποσοστά θνησιμότητας.
Παρόλα αυτά, η ιδέα της «ανδρικής κοινότητας» αντιμετωπίζεται συχνά με μια δόση σκεπτικισμού, αν όχι αμηχανίας. Η εικόνα ανδρών που συγκεντρώνονται χωρίς κάποιον ξεκάθαρο, εξωτερικό σκοπό μπορεί να μοιάζει ύποπτη. Τι ακριβώς κάνουν; Ποιος είναι ο σκοπός; Υπάρχει κάποια κρυφή ατζέντα; Η ιστορική σύνδεση των ανδρικών ομάδων με την επιθετικότητα δεν έχει βοηθήσει καθόλου σε αυτό.
Όμως, η εναλλακτική —ο συνεχιζόμενος κατακερματισμός— δεν είναι κάτι το ουδέτερο. Διαβρώνει αθόρυβα τις αντοχές.
Η «κοινότητα», σε αυτό το πλαίσιο, δεν χρειάζεται να εφευρεθεί από την αρχή. Χρειάζεται να επαναπροσδιοριστεί. Η ικανότητα για ανδρικό δέσιμο υπάρχει ήδη. Έχει εξασκηθεί περίφημα εδώ και αιώνες. Εκείνο που δεν έχει αναπτυχθεί αρκετά είναι η ικανότητα να διατηρηθεί αυτή η σύνδεση όταν απουσιάζει η σύγκρουση ή ο ανταγωνισμός.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άνδρες πρέπει να κάθονται σε κύκλους και να αναλύουν τα συναισθήματά τους με τρόπους που φαντάζουν αφύσικοι ή επιβεβλημένοι. Σημαίνει να δημιουργούν συνθήκες συνύπαρξης όπου η συζήτηση μπορεί να πάει ένα βήμα πέρα από τα πρακτικά της καθημερινότητας, όπου ο χρόνος που περνούν μαζί δεν είναι απλώς ένας περισπασμός για να ξεχαστούν, και όπου η παρουσία του καθενός δεν εξαρτάται από την απόδοσή του.
Στη μέση ηλικία, αυτό γίνεται ιδιαίτερα κρίσιμο. Οι ευθύνες αυξάνονται. Ο χρόνος συμπιέζεται. Οι ρόλοι παγιώνονται. Τα περιθώρια για αυθόρμητη επαφή στενεύουν. Αν αφεθεί στην τύχη της, η κοινωνική ζωή γίνεται καθαρά διεκπεραιωτική: επαγγελματικά ραντεβού, υποχρεώσεις, οικογενειακός συντονισμός. Αποδοτική μεν, αλλά όχι απαραίτητα συνδετική.
Κι όμως, αυτή είναι ακριβώς η φάση όπου η ενδοσκόπηση, η αναπροσαρμογή και η ευρύτερη οπτική γωνία γίνονται πιο σημαντικές από ποτέ. Χωρίς κάποια μορφή ουσιαστικής επικοινωνίας με άλλους, αυτές οι διαδικασίες τείνουν να παραμένουν εσωτερικές, συχνά άλυτες, και κάποιες φορές διαστρεβλωμένες.
Μια σωστή ανδρική κοινότητα δεν σου αφαιρεί την ευθύνη. Της δίνει ένα πλαίσιο. Σου προσφέρει έναν χώρο όπου οι εμπειρίες μπορούν να συγκριθούν, όχι ανταγωνιστικά, αλλά εποικοδομητικά. Όπου τα μοτίβα γίνονται ορατά. Όπου αυτό που μοιάζει αυστηρά δικό σου πρόβλημα, μπορεί να αναγνωριστεί ως κοινό.
Υπάρχει, ίσως, μια σιωπηλή ειρωνεία σε όλο αυτό. Οι άνδρες έχουν περάσει αιώνες τελειοποιώντας την ικανότητα να λειτουργούν σε ομάδες υπό πίεση. Να συντονίζονται, να εκτελούν, να αντέχουν. Κι όμως, όταν η πίεση γίνεται εσωτερική αντί για εξωτερική, αυτό το ίδιο επίπεδο συντονισμού σπάνια εφαρμόζεται.
Το ερώτημα δεν είναι αν οι άνδρες μπορούν να δημιουργήσουν κοινότητες. Η ιστορία έχει απαντήσει σε αυτό κατηγορηματικά. Το ερώτημα είναι αν αυτές οι κοινότητες μπορούν να εξελιχθούν πέρα από τη χρηστικότητα, πέρα από τη σύγκρουση, και να γίνουν κάτι που προσφέρει κατανόηση. Γιατί, χωρίς αυτή την εξέλιξη, οι άνδρες δεν θα σταματήσουν να μαζεύονται. Απλώς θα συνεχίσουν να το κάνουν γύρω από καταστάσεις που απαιτούν ελάχιστη συναισθηματική και ουσιαστική επένδυση από αυτούς και που τους επιστρέφουν ακόμα λιγότερα σε ικανοποίηση
